Il Conformista (1970) van Bernardo Bertolucci is een van de meest fascinerende films ooit gemaakt over fascisme, juist omdat de film het onderwerp niet luid veroordeelt. In plaats daarvan toont Bertolucci iets dat nog verontrustender is: hoe verleidelijk conformisme kan zijn.
Jean-Louis Trintignant speelt Marcello Clerici met een bijna beangstigende kalmte. Zijn gezicht lijkt soms meer op een masker dan op een menselijk gelaat. Marcello is geen fanatieke ideoloog. Hij verlangt slechts naar een rustig, “normaal” leven. En precies daar ligt de kracht van de film. Fascisme verschijnt hier niet als een explosieve ideologie, maar als een comfortabele schuilplaats voor iemand die vooral wil opgaan in de massa.
Anna (Dominique Sanda) en Giulia (Stefania Sandrelli) vormen daarbij twee tegenpolen. Sandrelli vertegenwoordigt de veilige burgerlijke wereld waar Marcello naar verlangt, terwijl Sanda een gevaarlijker vrijheid belichaamt, intellectueel, sensueel en politiek. Hun lot benadrukt hoe vernietigend het verlangen naar normaliteit kan zijn.
De ware ster van de film is echter cameraman Vittorio Storaro. Zijn cinematografie met lange schaduwen, gouden licht en subtiele Dutch Tilts, de haast diagonale camerahoeken, maakt van scènes een visueel meesterwerk. Bertolucci verleidt de kijker met schoonheid.
Elegante tracking shots en hypnotiserende composities laten bijna ongemerkt voelen hoe aantrekkelijk conformisme kan zijn.
Daarmee staat Bertolucci haaks op Jean-Luc Godard, die met À bout de souffle (1960) de kijker juist wakker schudde met ruwe montage en directe confrontatie.
Aan het einde van Il Conformista duikt ook Plato’s beroemde grot-allegorie op. In die filosofische parabel zien gevangenen slechts schaduwen op een muur en houden die voor de werkelijkheid. Pas wanneer iemand de grot verlaat, ontdekt hij de waarheid. Marcello kiest echter het tegenovergestelde. Hij blijft liever in de grot, veilig tussen de schaduwen.
En precies daarom blijft Il Conformista zo beklemmend actueel.
(Daan Kusen)