Van 16 juni tot 25 oktober vertoont het Glaspaleis SCHUNCK in Heerlen een expositie van kunstenares Ina van Zyl. Haar beelden zijn visceraal en wekken vaak ongemak op. Regisseur Yorgos Lanthimos doet hetzelfde in veel van zijn films. Bijvoorbeeld in The Lobster, die eenmalig op 2 september, tijdens Cultura Nova, in het Aambos wordt vertoond.
Ongemak is een vreemd instrument. De meeste kunstenaars proberen hun publiek te verleiden, gerust te stellen of te ontroeren. Ina van Zyl en Yorgos Lanthimos lijken eerder te denken: laten we eerst eens kijken hoe ver we iemand uit zijn comfortzone kunnen duwen. Een merkwaardig vriendelijke vorm van sabotage.
Van Zyl schildert het menselijk lichaam niet als een glad, harmonieus geheel, maar als iets kwetsbaars, tastbaars en soms ronduit confronterends. Huid oogt gespannen, ledematen lijken uit hun natuurlijke context gehaald en lichaamsdelen krijgen een haast sculpturale aanwezigheid. Daarbij schuwt ze niet van expliciete afbeeldingen van vulva’s en penissen. Ze zijn niet erotisch bedoeld, maar anatomisch, lichamelijk en onontkoombaar. Juist doordat seksualiteit ontbreekt, blijft alleen de fysieke werkelijkheid over. Dat maakt haar werk voor veel bezoekers ongemakkelijker dan welke provocatie ook.
Lanthimos bereikt een vergelijkbaar effect, maar via een andere route. In The Lobster leven mensen in een wereld waarin alleenstaanden binnen een vastgestelde tijd een partner moeten vinden. Lukt dat niet, dan worden ze in een dier veranderd. Het uitgangspunt is absurd, maar de personages accepteren het alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Hun emotieloze dialogen, mechanische gedrag en bizarre sociale regels zorgen ervoor dat de kijker voortdurend uit balans blijft.
Dat ongemak is kenmerkend voor Lanthimos’ oeuvre. Ook films als Dogtooth, The Killing of a Sacred Deer en Poor Things confronteren de toeschouwer met werelden waarin menselijke logica net een paar graden is verschoven. Alles lijkt herkenbaar, totdat het dat ineens niet meer is.
Het interessante is dat Van Zyl en Lanthimos hetzelfde mechanisme gebruiken. Geen goedkope schok om de schok, maar vervreemding als middel om beter te kijken. Van Zyl laat ons opnieuw naar het lichaam kijken, Lanthimos naar sociale conventies en menselijke relaties. Beiden maken zichtbaar wat we normaal liever negeren: onze sterfelijkheid, onze lichamelijkheid en de vaak absurde regels waarmee we ons leven hebben ingericht.
Misschien is dat wel de belangrijkste functie van kunst die ongemak oproept. Niet om af te stoten, maar om onze vanzelfsprekendheden af te pellen. Soms moet een schilderij een expliciet lichaam tonen of een film dreigen je in een kreeft te veranderen voordat je beseft hoe vreemd de werkelijkheid eigenlijk al is. Dat is een ongemakkelijke gedachte. Precies daarom blijft ze hangen.
(Daan Kusen)
- The Lobster is op 2 september gratis te zien in het Aambos als onderdeel van Cultura Nova
- De tentoonsteling ‘Where Are You From’ van Ina van Zyl is van 16 juni tot 25 oktober 2026 te zien in SCHUNCK.